در همین رابطه :

همشهری آنلاین - تشکل ها - فرهاد جم

حقوق محيط زيست؛ تعاريف و مستندات

اگر بگوييم ناآگاهي بزرگ‌ترين مشكل محيط‌ زيست ايران و حتي جهان است، سخني به‌گزاف نگفته‌ايم.

مروري بر مهم‌ترين اسناد بين‌المللي از جمله دستور كار 21 كه بحق لقب برنامه اقدام قرن در حوزه محيط‌زيست و توسعه پايدار را دارد، اهميت فراوان آموزش و ظرفيت‌سازي را آشكار مي‌كند. برگزاري نخستين كنفرانس بين‌المللي حقوق بشر و محيط‌زيست در ايران، با حضور اساتيد بزرگ حوزه حقوق بشر و حقوق محيط‌زيست و نمايندگان مهم‌ترين سازمان‌هاي بين‌المللي در اين حوزه از جمله يونپ و آي.يو.سي.ان فرصتي بي‌نظير براي محيط‌زيست كشور است و مي‌توان بهره‌هاي فراوان از آن برد. در اين خصوص گفت‌وگويي با دكتر جعفر كوشا، رئيس كرسي حقوق بشر، صلح و دموكراسي يونسكو در ايران انجام شده كه
در پي‌مي‌آيد.

• آيا واقعاً اين كنفرانس نخستين همايش حقوق بشر و محيط‌ زيست در منطقه است؟

مي‌توان گفت در منطقه اقيانوسيه و آسيا، اين نخستين كنفرانسي است كه به موضوع حقوق بشر و محيط‌زيست مي‌پردازد. اگرچه در ساير مناطق دنيا از جمله اروپا و آمريكا پيش‌تر به اين موضوع پرداخته شده است.

• به‌طور كلي در اسناد حقوق بشر و حتي اعلاميه استكهلم كه به سندي انسان‌محور مشهور است، حق بر محيط‌زيست صراحتاً به‌عنوان يك حق بشري شناخته نشده است و تنها استثناء بر اين قاعده منشور آفريقايي حقوق بشر است كه در ماده 24 حق بر محيط‌زيست را به‌عنوان يك حق بشري شناسايي كرده است. با توجه به اين واقعيت، به‌نظر شما اين كنفرانس چقدر مي‌تواند حق بر محيط‌زيست را يك حق بشري، به‌عنوان يك حق نسل سومي حقوق بشر و در شمار حقوق همبستگي، در افكار عمومي داخلي و بين‌المللي مطرح كند؟

در پايان اين كنفرانس قرار است سندي به نام سند تهران تهيه و امضا شود كه سندي بين‌المللي و معتبر است زيرا شركت‌كنندگان در اين كنفرانس هم نمايندگان سازمان‌هاي بين‌المللي بين‌الدولي مانند يونپ و يوان.دي.پي، هم نمايندگان سازمان‌هاي بين‌المللي نيمه‌دولتي مانند آي.يو.سي.ان و نهايتاً اشخاص حقيقي صاحب‌نظر و مطرح علمي هستند. از سوي ديگر شركت‌كنندگان از تمامي 5قاره جهان يعني آفريقا، آسيا، اقيانوسيه، آمريكا و اروپا هستند. در نتيجه مي‌توان انتظار داشت كه صدور اين بيانيه بتواند افكار عمومي بين‌المللي را بيشتر متوجه جنبه حقوق بشري حق بر محيط‌زيست كند.

• آيا شركت‌كنندگان به‌استثناي نمايندگان سازمان‌هاي بين‌المللي، در اين كنفرانس حتي اگر شخصيت‌هاي سياسي باشند، به‌عنوان نمايندگان سياسي در اين كنفرانس شركت مي‌كنند يا به‌عنوان اشخاص حقيقي و به اعتبار علمي؟ اين موضوع از آن رو اهميت دارد كه اگر آنها به‌عنوان شخص حقيقي و نماينده دولت‌هايشان در كنفرانس شركت كنند آن‌گاه ديگر بيانيه صادره در پايان كنفرانس فاقد اعتبار سياسي‌اي  است كه مثلاً بيانيه استكهلم يا ريو دارد.

به نكته‌اي جالب اشاره كرديد زيرا اعتبار سياسي اسناد منوط به آن است كه امضاكنندگان آن داراي هويت دولتي يا حكومتي باشند. در اينجا 2دسته نماينده شركت مي‌كنند. عده‌اي فقط استاد حقوق بين‌الملل يا محيط‌زيست هستند اما دسته دوم گذشته از استادي، نماينده كشور يا اتحاديه خود در سازمان‌هاي بين‌المللي‌اند.

بنا بر اين ما مي‌توانيم با استفاده از اين نمايندگي و نيز با مشاركت سازمان حفاظت از محيط‌زيست، سندي تحت عنوان مثلاً تفاهمنامه امضا كنيم. مثلاً پروفسور باكاري كانته از كنيا نماينده رسمي برنامه محيط‌زيست ملل متحد است و مدير بخش كنوانسيون‌هاي زيست‌محيطي يونپ (DELC) است.

• يعني ايشان به‌عنوان نماينده يونپ كه داراي شخصيت حقوقي بين‌المللي است در كنفرانس شركت مي‌كند نه صرفاً به‌عنوان يك شخصيت حقيقي؟

 بله. ايشان مسائل مربوط به يك نهاد بين‌المللي بين‌الدولي را مطرح مي‌كند. ما مي‌توانيم از اعتبار رسمي ايشان –و ساير شركت‌كنندگاني كه چنين ظرفيتي دارند- در بيانيه پاياني استفاده كنيم. ساير نمايندگان نيز از جنبه علمي به اين كنفرانس اعتبار خواهند بخشيد.

• به خاطر اين اعتبار مي‌توان آن را يك بيانيه سياسي هم دانست؟

 اين كنفرانس و بيانيه نهايي آن بيش از آنكه سياسي باشد، علمي است. مثلاً آقاي باقر اسدي با وجود آنكه از اداره كل امور بين‌الملل وزارت خارجه در همايش شركت مي‌كند اما گزارشي را در ارتباط با كنفرانس 2005 محيط‌زيست در حوزه صلح و گفت‌وگوي تمدن‌ها و فرهنگ‌ها ارائه خواهد كرد.

• با اين تفاصيل اين بيانيه سياسي نيست؟

 خير. سياسي نيست.

• آيا پس از برگزاري اين كنفرانس، برنامه‌هاي ديگري در حوزه حقوق بشر و محيط‌زيست داريد؟

صلح در معناي وسيع كلمه عبارت است از صلح انسان با محيط خود، انسان‌ها با يكديگر، انسان‌ها با حكومت‌ها و حكومت‌ها با يكديگر. چنان‌كه ملاحظه كرديد محيط‌زيست در گستره اين تعريف قرار دارد و از منظر حقوق بشر مورد بحث قرار مي‌گيرد. ما نيز به‌عنوان كرسي حقوق بشر و  صلح و دموكراسي هم از منظر حقوق بشر و هم از ديدگاه صلح مسئله محيط‌زيست را مورد مطالعه قرار مي‌دهيم. در اينجا گروهي به نام حقوق بشر داريم كه مسائل ابتدايي را كه مقتضاي ذات حقوق بشر است در قالب كارگروه زنان، كودكان، حقوق فرهنگي و نظاير آن مورد مطالعه قرار مي‌دهد.

ما در چارچوب استراتژي يونسكو محيط‌زيست را از منظر حقوق بشر مطالعه مي‌كنيم. به اين ترتيب در ادامه اين حركت، بنا داريم از دستاوردهاي اين كنفرانس از جمله مقالات چاپ‌شده، براي ايجاد تحول در روند قانونگذاري داخلي خود با ارائه نظرات كارشناسي به مجلس بهره ببريم. هم‌اكنون نيز كرسي حقوق بشر، در حال اجراي پروژه‌اي با سازمان حفاظت از محيط‌زيست است كه حتماً از دستاوردهاي خود در اين پروژه بهره خواهيم برد. ديگر آنكه از تجارب ساير كشورها، به‌ويژه كشورهاي پيشرفته در سياستگذاري‌هاي انجام شده در حوزه محيط‌زيست استفاده خواهيم كرد.

همچنين تلاش خواهيم كرد تا به يك تعامل، هماهنگي و همكاري منطقه‌اي با كشورهاي همسايه در حوزه محيط‌زيست و تهديداتي كه متوجه محيط‌زيست است، برسيم. ما تلاش خواهيم كرد تا دبيرخانه علمي منطقه‌اي در كرسي تأسيس كنيم تا به‌واسطه آن، بين متخصصان حقوق محيط‌زيست و حقوق بشر و سياستگذاران و مجريان سياست‌هاي زيست‌محيطي، بتوانيم نوعي تفاهم، همكاري و هماهنگي ايجاد كنيم. اين كار نهايتاً اثرات مطلوبي بر محيط‌زيست منطقه خواهد گذاشت؛ يعني مي‌خواهيم ميان مباني نظري و عملي نوعي تعامل مثبت به‌وجود بياوريم.

• به اين ترتيب قصد داريد در مسائل مربوط به محيط‌زيست در منطقه نقش محوري داشته باشيد؟

بله.

• پس مي‌توان گفت كه از نظر شما يكي ديگر از فوايد اصلي اين كنفرانس آموزش،آگاه‌سازي مسئولان و دولتمردان در حوزه محيط‌زيست و حقوق بشر است؟

بله قصد ما آن است كه كارگزاران و مسئولان اجرايي را از نظرات علمي روز مطلع كنيم.

• آيا مكان مناسبي براي فعاليت‌هاي آموزشي خود پيش‌بيني كرده‌ايد؟

هنوز خير. منتظر مي‌مانيم تا كنفرانس برگزار شود و خروجي‌هاي آن را بررسي كنيم تا بر آن اساس برنامه‌ريزي كنيم.

• يكي از مشكلات ما ناآگاهي مسئولان اجرايي نسبت به دغدغه‌هاي زيست‌محيطي است، به‌گونه‌اي كه بعضاً محيط‌زيست را محيط ايست مي‌خوانند و معتقدند كه اين دغدغه‌ها مانع پيشرفت مي‌شود. بسياري از پروژه‌ها فاقد ارزيابي زيست‌محيطي است يا به‌نحو مطلوب و واقعي ارزيابي زيست‌محيطي نمي‌شود. همه اينها به آموزش مربوط مي‌شود و با توجه به اينكه بنا داريد نقش محوري و ليدري در منطقه داشته باشيد، طبعاً بايد از كشور خودمان شروع كنيد  و برنامه‌هاي مشخص براي اين كار تدوين شود. فكر مي‌كنيد چقدر براي اين كار بودجه در اختيار داريد و براي انجام اين برنامه‌ها چقدر قدرت داريد؟ آنطور كه به‌نظر مي‌رسد شما هنوز حتي فضاي اداري كافي براي كرسي دراختيار نداريد؟

البته ما به‌زودي در مكان مناسب مستقر خواهيم شد. ما براي آموزش‌هاي ضمن خدمت در حوزه حقوق بشر و محيط‌زيست به مسئولان اجرايي، آمادگي كامل  را  داريم و با سازمان حفاظت از محيط‌زيست هماهنگي‌هايي را دراين زمينه انجام خواهيم داد. درخصوص بودجه، بايد بگويم كه حقيقتاً بودجه مشخص يا قابل‌توجهي دراختيار نداريم و از مؤسسات عمومي مثل شهرداري‌ها، مؤسسات دولتي مانند سازمان حفاظت از محيط‌زيست و حتي نهادهاي غيردولتي يا خيرين كه بتوانند كمك‌هاي مالي را در قالب هديه به ما ارائه كنند، استقبال مي‌كنيم. چنان‌كه مي‌دانيد، كار علمي و تحقيقات همواره با مشكلات بودجه‌اي و مالي دست‌به‌گريبان بوده است. اميدواريم كه اين مشكلات حل شوند.

• به اين ترتيب، در نبود بودجه، اجراي برنامه‌هاي آموزشي براي مسئولان بيشتر يك اميدواري است تا يك هدف عيني، و ديگر آنكه، تأخيرهايي پيش آمد كه موجب شد برخي از استادان صاحب‌نام نتوانند در كنفرانس شركت كنند و فرصت استفاده از آنها از بين رفت. علت اين تأخير چه بود؟

ما صرف‌نظر از مليت اشخاص، يك بانك اطلاعاتي درباره همه افراد صاحب‌نظر و صاحب‌نام محيط‌زيست دنيا تهيه كرديم و براساس روال اداري مرسوم، آنها را به كنفرانس دعوت كرديم. به اين ترتيب كه از طريق دفتر همكاري امور بين‌الملل دانشگاه شهيد بهشتي درخواست خود را مطرح كرديم و دفتر همكاري نيز از طريق معاونت بين‌الملل وزارت علوم و اين معاونت نيز از طريق وزارت خارجه به اين درخواست رسيدگي مي‌كنند.

ما ناگزير به طي اين مسير هستيم. براي برگزاري اين كنفرانس از طريق هيئت دولت هم اقدام كرديم و اين كنفرانس در كميسيون فرهنگي هيئت دولت مطرح و با آن موافقت شد. بودجه‌اي هم براي برگزاري آن دراختيارمان قرار دادند. اما با وجود اينكه تمايل به استفاده از تمامي افراد موردنظر خود داريم، نمي‌توانيم تصميم بگيريم چه كسي و در چه زماني مي‌تواند ويزا بگيرد.

• البته بسياري از اين موارد قابل پيش‌بيني است اما به‌اين شكل كه مي‌فرماييد بيشتر تقصير به گردن دولت است چون به هر حال در اين ميان كسي مقصر است.

خير. مشكلات ما بوروكراسي و پيچ و خم‌هاي اداري است؛ يعني در حقيقت ما براي گرفتن ويزا در ارتباط با بعضي كشورها مشكل داريم و با برخي ديگر اين مشكلات وجود ندارد.

• يعني فقط مشكل ويزا بوده است و هيچ مشكل ديگري وجود نداشته؟

بله. حتي اميدواريم همه افرادي كه دعوت كرديم سر موعد وارد شوند.

• تا به حال حضور چند نفر از شركت‌كنندگان قطعي شده است؟

از 15 يا 16 نفر دعوت شده، حضور 10، 11 نفر آنها قطعي است و ويزاهايشان را گرفته‌اند. 3، 4 نفر ديگر مانده‌اند و منتظريم ويزاي آنها هم آماده شود تا به جمع ديگران بپيوندند.

• چه‌كساني هنوز ويزا نگرفته‌اند؟

استادان انگليسي و آمريكايي و يك نفر هم از استراليا. ما براي اينكه فرصت كافي داشته باشيم ناچار شديم زمان برگزاري كنفرانس را به تعويق بيندازيم كه متأسفانه با توجه به  روزهاي پاياني سال گذشته، كارهاي اجرايي به تعويق افتاد.

• آن‌طور كه در برنامه كنفرانس آمده، از مسئولان سازمان حفاظت از محيط‌زيست و شهرداري براي حضور در مراسم افتتاحيه دعوت كرده‌ايد؟ اين مسئولان چه كساني هستند؟

براي افتتاحيه از آقاي دكتر قاليباف دعوت كرديم اما ايشان به‌دليل سفر كاري نمي‌توانند در مراسم افتتاحيه شركت كنند.

 اما دكتر جوادي، رئيس سازمان حفاظت از محيط‌زيست، دكتر معصومه ابتكار عضو شوراي شهر و دكتر جمشيدي سخنگوي قوه قضاييه و از معاونين اين قوه در شمار سخنرانان مراسم افتتاحيه هستند.

• آيا از سوي سازمان‌هاي مردم نهاد داخلي درخواستي براي شركت در اين كنفرانس دريافت كرده‌ايد؟

بله. سازمان‌هاي مردم نهاد داخلي فراواني از طريق سايت ما،  از برگزاري كنفرانس مطلع شده‌اند و براي شركت در آن اظهار تمايل كرده‌اند.

• در اطلاعيه خود آورده‌ايد كه گواهي‌نامه معتبر بين‌المللي به شركت‌كنندگان اعطا مي‌شود؛ يعني هركس، صرف‌نظر از سطح علمي و ميزان آگاهي‌هاي خود، صرفاً با شركت در كنفرانس گواهي معتبر بين‌المللي مي‌گيرد يا معيارهايي براي اعطاي آن وجود دارد؟

اعطاي گواهينامه براساس سطوحي است كه تعيين كرده‌ايم. گواهي حضور با گواهي شركت يا گواهي سخنراني متفاوت است. گواهي شركت هم داراي سطوح گوناگون است و بستگي به شخصيت و موقعيت شركت‌كننده متفاوت خواهد بود. شركت‌كنندگان از بخش‌هاي مختلف صنعت، معدن، كارخانجات و... هر يك گواهي متناسب خود را دريافت خواهند كرد.

نكته ديگر آن است كه ما براي تسهيل حضور شركت‌كنندگان به‌ويژه دانشجويان و خاصه دانشجويان دوره‌هاي دكتراي تخصصي يا كارشناسي ارشد، هيچ هزينه‌اي بابت ثبت‌نام و حضور در كنفرانس، دريافت نمي‌كنيم.

• آيا اين گواهينامه‌ها به امضاي سازمان‌هاي بين‌المللي هم مي‌رسد؟

بنا داريم با مسئولان يونپ و نيز رئيس سازمان حفاظت از محيط‌زيست مذاكراتي انجام دهيم تا گواهينامه‌ها با امضاي هر 3نهاد، يعني كرسي صلح و حقوق بشر يونسكو در ايران، برنامه حفاظت از محيط‌زيست سازمان ملل متحد و سازمان حفاظت از محيط‌زيست، اعطا شوند.